Studio Fit

Chory ze spastycznością w codziennej praktyce pielęgniarsko-opiekuńczej

Chory ze spastycznością w codziennej praktyce pielęgniarsko-opiekuńczej

Słowo „spasm” pochodzi z greki.  „spasmos” oznacza ciągnąć lub opór. W prostych słowach można powiedzieć, że zaburzenie równowagi między układem hamującym i pobudzającym skutkuje rozwojem spastyczności.

Klasyczna definicja spastyczności opracowana przez Lance’a opisuje to zjawisko jako :

„motoryczne zaburzenie charakteryzujące się szybkim wzrostem napięcia tonicznego mięśnia ze wzmożeniem odruchów ścięgnistych, wynikające z nadpobudliwości odruchu rozciągowego,  jako jeden z komponentów zespołu górnego motoneuronu”.

Spastyczność ze względu na rozpowszechnienie i stopień upośledzenia sprawności ruchowej stanowi poważny problem medyczny i społeczny. Jeżeli chodzi o charakterystyczne objawy kliniczne to można wymienić: brak możliwości wykonania ruchu zamierzonego, skurcze kloniczne mięśni, wzmożony opór podczas szybkiego, biernego ruchu, ograniczenie mobilności, obniżenie siły mięśniowej oraz wygórowane odruchy ścięgniste.

Spastyczność to stan wzmożonego napięcia mięśniowego. Obok dystonii i sztywności jest jedną z form wzmożonego napięcia mięśniowego, które narasta w zależności od szybkości rozciągania mięśnia — tak zwany „objaw scyzorykowy” polegający na narastaniu oporu do pewnego punktu, po którym napięcie zaczyna się zmniejszać. [1] Przyczynia się do: utrudnienia rehabilitacji, bólu, utrudnienia higieny i samoobsługi.

Częstym objawem jest pogorszenie się stanu emocjonalnego chorego, co wyraża się zmianami nastroju, niższą samooceną, ograniczeniem życia towarzyskiego, a w efekcie problemami ze snem. Efektem tego jest niejednokrotnie wycofanie się z życia towarzyskiego i społecznego, gorsza samoocena, pogorszenie nastroju i jakości życia.

Nieleczona spastyczność prowadzi do: trwałych przykurczów, deformacji w postaci zwłóknienia oraz kostnienia w obrębie mięśni i stawów, a także do zaników  mięśni. [2] W grupie chorych, u których występuje spastyczne napięcie mięśni często nasilają się problemy zdrowotne: odleżyny, zakrzepica żylna, infekcje. Z punktu widzenia funkcjonalnego problem stanowią zaburzenia równowagi czy złamania kończyn powstające w czasie chodzenia.

Spastyczność kończyn górnych:

Mięśnie  powodujące  spastyczność  i  dysfunkcję  z  przywiedzeniem  i  rotacją  wewnętrzną  ramienia  to: m.  najszerszy grzbietu [latissimus  dorsi],  m.  obły większy [teres  major],  m.  piersiowy większy [pectoralis major],  m.  podłopatkowy [subscapularis];  tzw.  łokieć  zgięciowy:  m. ramienno-promieniowy [brachioradialis],  m. dwugłowy [biceps],  m. ramienny  [brachialis];  nadgarstek  zgięciowy:  m. zginacz promieniowy nadgarstka [flexor  carpi  radialis]  (objaw  cieśni kanału nadgarstka), a zaciśnięcie pięści: mięśnie dłoni i palców.

Spastyczność kończyn dolnych:

Spastyczna deformacja kończyn dolnych wpływa na ułożenie w łóżku, siedzenie, zakres czynności w fotelu, a także na przemieszczanie i wstawanie. Stopa końsko-szpotawa jest   najczęstszym objawem patologicznym widocznym w kończynach dolnych i kluczową  deformacją  ograniczającą codzienne funkcjonowanie lub przemieszczanie się bez pomocy.

Nadaktywność mięśni zginaczy podudzi może wskazywać także pozytywną możliwość, że sztywność kolana zapobiegnie upadkowi blokując nagłe jego zgięcie. [3]

Do grupy chorych zagrożonych spastycznością należą osoby chore na stwardnienie rozsiane, mózgowe porażenie dziecięce, po urazach czaszkowo-mózgowych, nabytych uszkodzeniach rdzenia, z chorobami neuronu ruchowego. Spastyczność u dorosłych pojawia się, gdy mięśnie nie odpowiadają na wysyłane przez mózg sygnały dotyczące ich rozluźnienia.

U pacjentów z urazem rdzenia w wyniku przerwania dopływu hamujących bodźców z wyższych pięter ośrodkowego układu nerwowego, w obrębie łuku odruchowego (odruchu na rozciąganie) zapanowuje stan nadmiernej pobudliwości, która prowadzi do wzmożonej aktywności mięśni szkieletowych.

Następuje trwały, bolesny skurcz mięśnia, co uniemożliwia ruch i zwykłą, codzienną aktywność, jak np. ubieranie się, mycie itp.

Charakterystyczne dla pacjentów ze spastycznością są: zaciśnięta pięść, wygięty nadgarstek, wykręcony łokieć lub ramię przyciśnięte do piersi.

W patogenezie spastyczności znaczną rolę odgrywają także bodźce bólowe wynikające między innymi z drażnienia skóry, cewnikowania, infekcji dróg moczowych. Zarówno te jak i każde inne źródło niekomfortowych objawów dostarcza organizmowi specyficznych, drażniących bodźców.

Pod wpływem tych bodźców dochodzi do wzmożonego napięcia mięśniowego, którego następstwem jest ból. Tworzy się wówczas sytuacja tak zwanego błędnego koła, gdzie ból wzmaga spastyczność, a spastyczność wzmaga ból.

Odpowiednia pielęgnacja poprawia jakość życia chorego.

Opieka pielęgniarska polega na wnikliwej analizie stanu biopsychospołecznego chorego, określeniu deficytów w zakresie samoopieki i samopielęgnacji i zaplanowaniu opieki koncentrującej się na ich wyrównaniu. Jednym z najczęstszych stosowanych w opiece nad chorym z chorobą układu nerwowego modele opieki pielęgniarskiej jest model Dorothy Orem.

Jest on szczególnie przydatny w odniesieniu do chorych z niepełnosprawnością, gdyż pielęgniarka określa poziom deficytu samoopieki oraz potrzeby chorego. [4,5]

Proces pielęgnowania to ukierunkowany cykl działań, który ma na celu rozpoznanie problemów dotyczących sfery fizycznej, psychicznej, społecznej chorego, ale także jego rodziny w celu utrzymania lub poprawy stanu zdrowia.

Pielęgnowanie to całościowy, holistyczny system odnoszący się do podmiotu opieki, jakim jest pacjent. Cały proces pielęgnacyjny przy całościowym, holistycznym podejściu do pacjenta powinien być ściśle zintegrowany z procesem diagnostyki, leczenia i rehabilitacji. [6]

Dolegliwości, które wynikają ze wzmożonego napięcia mięśniowego, prowadzą do powstania takich problemów, jak: przykurcze, dolegliwości bólowe, problemy z połykaniem, zaparcia, odleżyny, obniżenie możliwości w zakresie samoobsługi i samopielęgnacji.

Ponadto występują zaburzenia chodu, równowagi, koordynacji, zaburzenia pola widzenia, liczne powikłania ze strony układu oddechowego, moczowego.

Każdy z nich oddzielnie jest dość oczywisty do profilaktyki i leczenia, natomiast wzajemnie się nakładające i napędzające problemy zdrowotne stawiają przed kadra opiekuńczo – pielęgniarską duże wyzwanie.

W zmaganiu się ze spastycznością, należy nauczyć chorego świadomości reakcji i zachowań na nowo. W tym procesie ważna jest świadomość objawów choroby.

Na przykładzie spastycznej ręki osoby po przebytym udarze mózgu do charakterystycznych objawów należą m.in.:

  • współruchy – próbując unieść ramię do góry, jednocześnie można zauważyć, że zaciskają się palce dłoni i ugina się łokieć. Współruchy zachodzą nieoczekiwanie i niezależnie od woli chorego. Mogą więc być niebezpieczne. Podczas fizjoterapii można w pewnym stopniu nauczyć się kontroli, a podczas opieki należy zwracać uwagę na pobudzanie prawidłowych wzorców ruchowych a unikanie sytuacji wzbudzających reakcje patologiczne;
  • odruch na rozciąganie – gdy chory próbuje za pomocą zdrowej ręki wyprostować ugięte palce chorej dłoni, pojawia się opór – wrażenie, że mięśnie napinają się jeszcze mocniej. Jest to spowodowane zwiększeniem się wrażliwość mięśni na rozciąganie. Mięśnie zawsze będą reagowały skurczem, przy próbie szybkiego rozciągania. Podczas opieki czynności powinny być wykonywane w spokojnym, równym tempie;
  • powolne ruchy – każda próba wykonania szybszego ruchu jest hamowana przez skurcz rozciąganych mięśni. Z tego powodu ruchy w stawach są mniejsze i cała sekwencja ruchu spowalnia się. Podczas pielęgnacji nie należy stosować gwałtownych czy zaskakujących chorego ruchów;
  • zmęczenie – mięśnie napięte spastycznie nie kurczą się w odpowiedni sposób, co powoduje ich szybsze zmęczenie, gdyż zużywają dużo więcej energii w porównaniu z mięśniami pracującymi prawidłowo. Nie należy wykonywać zbyt wielu powtórzeń tego samego ruchu. Nie należy jednak chorego wyręczać w czynnościach. Ich trudność i długość wykonania musi ewaluować wraz ze zmieniającym się stanem zdrowia;
  • brak płynności ruchu – ruch bywa szarpany tzw „po kole zębatym”.

Należy zwrócić choremu uwagę na to, że napięcie spastyczne zmienia się w ciągu doby, a wszystko, co robi, wpływa na jego poziom. Kiedy dużo się śpi i długo odpoczywa w pozycji leżącej, napięcie jest najniższe.

W ciągu dnia i wieczorem jest najwyższe. Należy uczulić chorego, by zwrócił uwagę na inne czynniki, które powodują wzmożenie lub obniżenie spastyczności i poinformował o swoich obserwacjach.

Postępowanie pielęgnacyjno – opiekuńcze

Postępowanie względem chorego powinno być ukierunkowane, w dużej mierze, na edukację chorego w zakresie umiejętności radzenia sobie z problemami wynikającymi ze stanu chorobowego, podniesienie poziomu świadomości na temat odpowiedniego stylu życia, przekazanie informacji na temat możliwości uzyskania pomocy na różnych płaszczyznach, nauczenie zasad samoobsługi i samopielęgnacji oraz sposobów radzenia sobie z różnymi problemami dnia codziennego.

Należy uświadomić choremu i rodzinie, iż do czynników nasilających spastyczność należą:

  • mała powierzchnia podparcia ciała,
  • mała płaszczyzna dotyku (kontaktu np. dłoni opiekuna)
  • nieustabilizowana pozycja ciała,
  • szybkie wykonywanie ruchów,
  • zbyt wysoka motywacja i zaangażowanie psychiczne chorego,
  • poczucie strachu i niepokoju,
  • ból w dowolnej części ciała, bodźce bólowe wynikające z drażnienia skóry,
  • brak snu,
  • głód,
  • niska temperatura otoczenia, wyziębienie organizmu,
  • wysokie ciśnienie krwi,
  • odleżyny,
  • przewlekłe zaparcia
  • zbyt duże wypełnienie pęcherza moczowego.
  • przewlekłe stany zapalne dróg moczowych,
  • cewnikowania pęcherza moczowego,
  • infekcje dróg moczowych.

 

Do czynników obniżających spastyczność należą:

 

  • większa powierzchnia podparcia ciała,
  • mała płaszczyzna dotyku (kontaktu np. dłoni opiekuna)
  • stabilna pozycja ciała,
  • powolne wykonywanie ruchów,
  • kontrolowany poziom motywacji i zaangażowania psychicznego,
  • poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia,
  • odpowiednia ilość snu,
  • odpowiednia ilość odpoczynku,
  • odpowiednia temperatura ciała i otoczenia,
  • właściwe ciśnienie krwi.

 

Problem pielęgnacyjny — spastyczność mięśni

Cel opieki: zmniejszenie napięcia mięśniowego.

Plan opieki:

— stosowanie odpowiednich technik rehabilitacji;

— odpowiednie układanie pacjenta leżącego w łóżku oraz zastosowanie odpowiednich udogodnień.

Zaleca się ułożenie pacjenta na uniesionym wezgłowiu łóżka po kątem 30°, na materacu przeciwodleżynowym i zmianę pozycji ciała co 1–2 godziny. Podczas ułożenia pacjenta w pozycji półwysokiej należy zwracać uwagę na minimalizowanie ucisku na okolicę kości ogonowej, na ewentualne zsuwanie się pacjenta w dół (powinno się stosować podpórki pod pięty, stabilizować stopy przed rotacją).

W przypadku chorego po udarze mózgu, z niedowładem połowiczym, przed rozpoznaniem spastyczności zaleca się układanie chorego na stronie porażonej.

Kończyna górna powinna być odwiedziona w stawie ramiennym i zgięta w stawie łokciowym pod kątem 90–120 stopni, a nadgarstek ułożony w zgięciu grzbietowym — około 15 stopni.

Kończyna dolna powinna być lekko odwiedziona, nieco zrotowana do wewnątrz i zgięta w stawie kolanowym, a stopa podparta i ułożona pod kątem prostym. [7]

 

Cele oddziaływania w spastyczności (M. Krawczyk)

– na poziomie uszkodzenia – reedukacja napięcia mięśniowego, likwidacja bólu, przywrócenie elastycznych właściwości mięśnia;

– na poziomie funkcji ciała – odtworzenie prawidłowej dowolnej (zależnej od woli chorego) siły skurczu mm w fizjologicznym zakresie ruchu oraz koordynacji z innymi mięśniami;

– na poziomie aktywności i uczestnictwa – zdolność wykorzystania ruchu w praktyce, nauka i zastosowanie ruchu w czynnościach dnia codziennego.

 

Podsumowanie

Spastyczność — niezależnie od tego, czy jest następstwem udaru mózgu, stwardnienia rozsianego czy też mózgowego porażenia dziecięcego — wiąże się z licznymi problemami pielęgnacyjnymi, które coraz bardziej ograniczają sprawność fizyczną chorego [4,2]. Opieka pielęgniarska nad pacjentem ma charakter wielokierunkowy — począwszy od rozpoznania stanu pacjenta, poprzez postawienie diagnozy pielęgniarskiej, aż po kompleksową edukację i wsparcie społeczne chorego i jego bliskich.

 

Piśmiennictwo:

  1. Wilczewska L., Sławek J., Skrzypek-Czerko M. „Problemy pielęgnacyjne w opiece nad chorym ze spastycznością” Problemy pielęgniarstwa 2010, tom 18, zeszyt nr 3, Via Medica Gdańsk
  2. Bobath B. „Adult hemiplegia evaluation and treatment” Butterworth Heinemann, Oxford 1990
  3. Kmieć T. „Leczenie spastyczności i innych objawów neurologicznych” IX Konferencja Naukowo-Szkoleniowa dla Lekarzy i Pielęgniarek Rynia 2013r.
  4. Jaracz K., Kozubski W. „Pielęgniarstwo neurologiczne” Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008.;
  5. Sławek J. (red.). „Spastyczność od patofizjologii do leczenia” Via Medica, Gdańsk 2007
  6. Opara J. „Klinimetria w spastyczności” Postępy Psych. Neur. 2004; 18 (supl. 2): 13–16
  7. Kwolek A., Pop T., Przysada G. „Zastosowanie środków fizycznych w leczeniu spastyczności u chorych po udarze mózgu” Med.Manualna 2000; 4: 1–2, 41–44

mgr Ewa Urbańska

fizjoterapeuta

Udostępnij innym na:

Facebook

Get the Facebook Likebox Slider Pro for WordPress